المبدا و المعاد

کتاب المبدأ و المعاد از آثار مهم ابن‌سينا است که در آن دستگاه فلسفي او در باب الهيات، نفس و سرانجام انسان به‌صورت فشرده و منسجم طرح مي‌شود. ابن‌سينا در اين اثر مي‌کوشد مسئله آغاز هستي و بازگشت موجودات را بر مبناي عقل فلسفي و برهان‌هاي وجودشناختي تبيين کند. مبدأ در اين کتاب به‌عنوان واجب‌الوجود، علت نخستين و سرچشمه همه کمالات معرفي مي‌شود که وجود ساير موجودات به او وابسته است. رويکرد ابن‌سينا کاملاً فلسفي است و از تفسيرهاي صرفاً نقلي يا کلامي فاصله مي‌گيرد.
در بخش معاد، ابن‌سينا تمرکز اصلي خود را بر بقاي نفس ناطقه و سرنوشت عقلاني انسان پس از مرگ قرار مي‌دهد. او معاد را بيش از آنکه جسماني بداند، امري روحاني و عقلي تفسير مي‌کند که با ميزان کمال معرفتي نفس نسبت مستقيم دارد. نفسِ انساني، به‌واسطه اتصال يا عدم اتصال به عقل فعال، به سعادت يا شقاوت اخروي مي‌رسد. اين تحليل نشان مي‌دهد که معرفت، اخلاق و سرنوشت نهايي انسان در نظام سينوي به‌طور بنيادين به هم پيوسته‌اند.
المبدأ و المعاد جايگاهي کليدي در الهيات فلسفي ابن‌سينا دارد و مکمل آثار بزرگ‌تري چون الهيات شفا محسوب مي‌شود. کتاب نمونه‌اي شاخص از عقل‌گرايي فلسفي در سنت اسلامي است که بعدها محل نقد متکلمان و حکماي اشراقي و صدرايي قرار گرفت. اين اثر براي فهم نسبت عقل، نفس و غايت انسان در فلسفه مشائي اهميت بنيادي دارد.